Cuối cùng tôi không trở thành kỹ sư.

Nhưng nhìn lại, thứ hấp dẫn tôi khi ấy có lẽ chưa thay đổi bao nhiêu. Tôi thích mổ xẻ những hệ thống phức tạp, thích tháo chúng ra để xem từng phần kết nối với nhau như thế nào, và thích hơn cả là đi tìm những quy luật đằng sau sự vận hành của toàn bộ hệ thống.

Chỉ là về sau, “hệ thống” mà tôi quan tâm không còn là máy tính nữa.

Sang Thụy Điển học cấp 3, tôi nhanh chóng bị cuốn vào lịch sử, chính trị và quan hệ quốc tế. Tôi tò mò vì sao không ít nhà lãnh đạo tài ba vẫn đưa ra những quyết định sai lầm đến mức thảm họa, và vì sao có những quốc gia tuy nhỏ bé, không mạnh lắm, lại có tiếng nói và vị thế vượt xa tầm vóc của mình.

Dần dần, tôi nhận ra đằng sau những câu hỏi ấy là một câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để ra được những quyết định tốt khi thế giới ngày càng phức tạp, tương lai ngày càng khó đoán, còn nguồn lực thì bao giờ cũng hữu hạn?

Năm 21 tuổi, tôi sang Mỹ theo đuổi chương trình tiến sĩ về quan hệ quốc tế tại Đại học Brandeis. Tôi đắm mình vào các vấn đề an ninh quốc tế, cạnh tranh nước lớn, dự báo chiến lược và sau này là trí tuệ nhân tạo. Phần lớn thời gian tôi dành cho thư viện, những buổi seminar học thuật, những cuộc tranh luận kéo dài hơn mức cần thiết về lý thuyết quan hệ quốc tế, và rất nhiều giờ cố gắng biến một ý tưởng còn mơ hồ thành một câu hỏi nghiên cứu đủ nghiêm túc để theo đuổi nhiều năm liền.

Rồi Covid xảy ra.

Đầu năm 2020, tôi quyết định về Việt Nam. Ban đầu, quyết định này phần nhiều là do hoàn cảnh. Luận án vẫn còn dang dở, và tôi hoàn toàn hình dung mình sẽ quay lại Mỹ sau vài tháng, khi mọi thứ trở lại bình thường. Nhưng thứ tưởng như một quãng tạm dừng cuối cùng lại thành một bước ngoặt lớn trong đời tôi. Có lẽ phải cảm ơn Covid một chút vì điều đó.

Về nhà sau nhiều năm, tôi thấy lạc lõng và không còn chắc chắn về con đường mình đã chọn. Có thật là mình nên dành cả đời để làm nghiên cứu, để trở thành giáo sư? Những câu hỏi từng chiếm trọn tâm trí tôi trong thư viện bỗng trở nên rất xa với những gì mọi người xung quanh bận tâm hằng ngày: nhà đất, chứng khoán, chuyện làm ăn, chuyện kiếm sống.

Cũng vì thế tôi thấy mình có động lực để thử sức với những con đường rất khác. Tôi từng làm thực tập sinh ở một công ty quảng cáo, có một quãng ngắn làm cán bộ Đoàn thanh niên, rồi cùng một người bạn mở một quán ăn online. Việc nào cũng có cái thú riêng, và đã có lúc tôi nghiêm túc nghĩ đời mình sẽ rẽ hẳn sang một hướng khác. Sau nhiều năm học quan hệ quốc tế, tôi muốn biết mình có thực sự thích lĩnh vực này, hay chỉ đang tiếp tục vì đã đi quá xa để quay đầu lại.

Câu trả lời cuối cùng đến khá tự nhiên. Càng thử, tôi càng thấy mình và chiến lược có một mối duyên khó dứt. Đi đâu tôi cũng bị kéo về những câu hỏi cũ về quyền lực, cạnh tranh, và cách con người hay tổ chức tìm đường đi trong một thế giới đầy bất định. Chỉ khác là sau quãng vòng vèo ấy, tôi trở lại với chúng bằng một tâm thế khác: ít coi nghiên cứu như một thế giới riêng, và quan tâm nhiều hơn tới việc những ý tưởng ấy giúp ta hiểu và ứng xử ngoài đời thực tốt hơn ra sao.

Tôi hoàn thành luận án tiến sĩ năm 2023, và không lâu sau đó chính thức “đầu quân” cho Học viện Ngoại giao, nơi tôi gắn bó đến giờ. Công việc ở đây đặt tôi vào đúng vùng giao nhau mà tôi luôn thấy hấp dẫn nhất: giữa nghiên cứu và chính sách, giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa việc cố hiểu thế giới và việc phải nghĩ xem trong thế giới ấy, Việt Nam nên làm gì.

Nhìn lại, quãng đường vòng vèo ấy còn cho tôi một thứ mà kinh viện khó cho được. Làm quảng cáo là tranh giành sự chú ý với hàng trăm thứ khác. Làm công tác Đoàn là học cách xoay xở với nguồn lực có hạn trong một bộ máy có luật chơi riêng. Mở quán ăn là ngày nào cũng phải đoán xem khách muốn gì và các quán ăn khác sẽ làm gì. Những việc ấy chẳng liên quan gì tới quan hệ quốc tế, nhưng bản chất của câu hỏi thì giống nhau đến lạ thường.

Mình thực sự muốn gì? Điều gì đang ngăn cản mình? Người khác sẽ phản ứng ra sao? Và hơn hết, mình phải đánh đổi những gì để có được điều mình muốn?

Chiến lược vì thế trở thành trọng tâm trong cách suy nghĩ của tôi. Nó không chỉ liên quan đến chiến tranh, ngoại giao hay những tập đoàn lớn, mà có mặt ở bất cứ đâu con người theo đuổi một mục tiêu bằng nguồn lực hữu hạn, trong khi người khác cũng đang tính toán cho mục tiêu của họ.

Bốn cuốn sách tôi đã viết, từ lựa chọn cá nhân, trí tuệ nhân tạo đến quyền lực trong nền chính trị quốc tế và đại chiến lược, bề ngoài có vẻ khá khác nhau. Nhưng chúng cùng quay về một câu hỏi: vì sao có những người, tổ chức hay quốc gia tạo ra được kết quả vượt xa những gì hoàn cảnh ban đầu dường như cho phép?

Về lâu dài, tôi muốn tư duy chiến lược được nhiều người, nhất là người trẻ, coi trọng và chịu bỏ công tôi luyện. Tôi tin rằng việc có chiến lược giúp tăng đáng kể cơ hội để có một cuộc sống tốt. Điều đó không có nghĩa là vạch sẵn một kế hoạch chi tiết rồi cố gắng làm đúng từng bước. Kế hoạch ban đầu của chính tôi đã không trụ nổi qua năm 2020.

Có chiến lược là biết mình muốn đi đâu, đủ tỉnh táo để đổi đường khi hoàn cảnh thay đổi, và dám bỏ qua những thứ không thật sự quan trọng. Một người sống được như vậy thì không chỉ mình họ được hưởng. Người xung quanh cũng được nhờ.

NGODILAN.COM là nơi tôi viết về chiến lược, quyền lực, công nghệ, con người và những quyết định có hệ quả lớn. Nếu những gì tôi viết ở đây có thể giúp ai đó nhìn một vấn đề rõ hơn một chút, hay nghĩ thêm được một nước đi mà trước đó chưa thấy, thì thế là đủ lý do để tôi tiếp tục.

See the whole game.
Nhìn thấu cuộc chơi.

================

Ngoài công việc

Tôi đọc khá nhiều, chơi bóng bàn đều đặn và dành một lượng thời gian nhiều tới mức hơi vô lý để thẩm whisky. Gần đây tôi đọc tiểu thuyết nhiều hơn và bắt đầu tập viết fiction. Tôi thích những thứ này phần lớn vì chúng chẳng cần phục vụ việc gì cả.