Sách của tôi
Tôi bắt đầu dấn thân vào con đường viết lách một cách khá tình cờ. Cuốn đầu tiên nói nhiều về những câu hỏi mà chính tôi từng vật lộn khi còn là sinh viên. Những cuốn sau dần đi xa hơn, xoay quanh những chủ đề “nghiêm túc” hơn, từ công nghệ, quyền lực cho tới chiến lược quốc gia ở cấp độ cao nhất.
Nhìn lại, bốn cuốn sách khá khác nhau, nhưng có lẽ chúng đều bắt đầu từ cùng một sự tò mò: trước một thế giới phức tạp, làm thế nào để hiểu điều gì thực sự quan trọng, và rồi quyết định mình nên làm gì?
*
* *
Có những câu hỏi mình mất rất lâu mới nhận ra là sẽ không bao giờ ngừng theo đuổi. Với tôi, “đại chiến lược” là một trong số đó.
Tôi bắt đầu viết về chủ đề này từ năm 2017, khi thử phác thảo một đại chiến lược cho Việt Nam trong thế kỷ XXI. Gần một thập niên sau, câu hỏi ấy không nhỏ đi mà chỉ trở nên khó hơn: một quốc gia phải làm thế nào khi điều mình muốn luôn nhiều hơn điều mình có thể làm, trong khi những người chơi khác cũng đang tìm cách định hình cuộc chơi theo hướng có lợi cho họ?
Đại chiến lược được viết từ chính bài toán đó. Tôi đi từ Bismarck tới nước Mỹ sau Chiến tranh Lạnh, từ Phần Lan và Singapore tới Việt Nam để tìm hiểu vì sao có những quốc gia sử dụng nguồn lực rất hiệu quả, trong khi những quốc gia khác sở hữu sức mạnh lớn nhưng vẫn tự đẩy mình vào thế khó. Với tôi, chiến lược trước hết là nghệ thuật của sự lựa chọn: biết mục tiêu nào thực sự quan trọng, chấp nhận những đánh đổi nào, và đôi khi quan trọng nhất là biết điều gì không nên làm. Đây cũng là cuốn sách gần nhất với những gì tôi đang dành nhiều thời gian suy nghĩ hiện nay: làm thế nào để nhìn toàn bộ cuộc chơi trước khi quyết định nước đi của mình.
———
Tôi từng đi quá ga năm, sáu bến tàu ở Stockholm chỉ vì mải đọc Henry Kissinger. Khi ấy tôi khoảng 17 tuổi, vừa bắt đầu nhận ra rằng những câu chuyện lịch sử mình từng nghĩ là khá đơn giản thực ra có thể được giải thích theo rất nhiều cách khác nhau. Thế chiến I có phải chỉ là một tai nạn? Các quốc gia gây chiến vì tham vọng, vì sợ hãi, hay vì những tính toán sai lầm? Tại sao có nước có thể buộc cả thế giới phải phản ứng với mình, còn những nước khác phải dành phần lớn thời gian để thích nghi với lựa chọn của người khác? Những câu hỏi đó cuối cùng đưa tôi tới quan hệ quốc tế và ở lại với tôi suốt hơn một thập niên sau.
Trò chơi quyền lực là nỗ lực gom lại cách tôi hiểu thế giới sau quãng thời gian đó. Tôi viết về địa lý, chiến tranh, kinh tế, thương mại, vũ khí hạt nhân, tình báo, bản sắc và công nghệ bởi quyền lực hiếm khi chỉ nằm ở một nơi, và hành vi của quốc gia cũng hiếm khi có một lời giải duy nhất. Tôi không muốn viết một giáo trình hay đưa cho người đọc một công thức để giải thích mọi biến động quốc tế. Điều tôi muốn hơn là cung cấp đủ những mảnh ghép để người đọc có thể tự nhìn thấy cấu trúc phía sau chúng. Và nếu các cường quốc thường là những người có quyền viết luật chơi, thì một câu hỏi tôi đặc biệt quan tâm là: các quốc gia nhỏ hơn vẫn có thể làm gì để không trở thành những quân cờ đơn thuần?
———
Cuối năm 2022, gần như chỉ sau một đêm, hàng triệu người có thể ngồi trước máy tính và trò chuyện với một thứ dường như biết gần như mọi thứ. Tôi cũng làm điều mà rất nhiều người làm lúc ấy: thử hỏi ChatGPT đủ loại câu hỏi. Nhưng thay vì chỉ kiểm tra xem nó viết văn hay giải bài tốt đến đâu, tôi bắt đầu đẩy nó sang những câu hỏi khó hơn, về lựa chọn, tình yêu, công việc, sức khỏe, những vấn đề mà câu trả lời đúng đôi khi còn khó xác định đối với chính con người.
Canh bạc AI bắt đầu như một cuộc thử nghiệm như vậy rồi nhanh chóng trở thành một câu hỏi lớn hơn nhiều. Nếu máy móc có thể viết, phân tích, sáng tạo và ngày càng đảm nhận nhiều công việc trí óc, giáo dục sẽ thay đổi ra sao, nghề nghiệp nào sẽ biến mất, quyền lực giữa các quốc gia sẽ dịch chuyển thế nào, và cuối cùng con người sẽ còn giữ lại vai trò gì cho mình? Tôi gọi đó là một “canh bạc” bởi tôi vừa nhìn thấy tiềm năng khổng lồ của AI, vừa không tin rằng chúng ta đã hiểu hết những gì mình đang tạo ra. Một số công nghệ được mô tả trong cuốn sách đã cũ rất nhanh, điều gần như không thể tránh khỏi với một cuốn sách viết vào những ngày đầu của làn sóng AI tạo sinh. Nhưng câu hỏi trung tâm thì đến giờ vẫn chưa cũ: chúng ta đang đặt cược bao nhiêu vào một công nghệ có thể thay đổi chính cách con người suy nghĩ và làm việc?
———
Cuốn sách đầu tiên của tôi ra đời vào lúc tôi lại đang khá không chắc chắn về chính cuộc đời mình. Trong những năm Covid, tôi từng nghi ngờ con đường nghề nghiệp mà mình đã chuẩn bị trong một thời gian rất dài, thậm chí có lúc nghĩ rằng có lẽ nên rẽ sang một hướng hoàn toàn khác. Thành ra 1% Mỗi Ngày có một nghịch lý khá vui: một cuốn sách thường được xếp vào nhóm “phát triển bản thân”, nhưng lại được viết bởi một người khi ấy vẫn đang tự hỏi bản thân mình thực sự muốn gì.
Có lẽ vì vậy mà tôi chưa bao giờ muốn viết nó như một bộ công thức thành công. Tôi viết về kỷ luật, cách học, tư duy phản biện, thất bại, cảm xúc và khả năng tập trung vào phần đời mình thực sự có thể kiểm soát. Phần nhiều đó là những điều tôi đang cố tự thực hành, chứ không phải những chân lý tôi nghĩ mình đã nắm được. Đọc lại sau này, có những đoạn chắc chắn tôi sẽ viết khác. Nhưng tôi vẫn có cảm tình với cuốn sách này, bởi nhiều mối quan tâm theo tôi đến tận bây giờ đã xuất hiện ở đây dưới một hình thức ban đầu: khả năng tự quan sát, tự điều chỉnh và không để hoàn cảnh quyết định hoàn toàn mình sẽ trở thành ai.